LÌ XÌ

NGÀY XUÂN NÓI CHUYỆN LÌ XÌ

ThS.Đinh Thị Phương Thảo

Văn hóa lì xì truyền thống

Tương truyền ở Trung Quốc xa xưa có con yêu quái thích xoa đầu trẻ con trong đêm Giao thừa khiến chúng khóc quấy, sốt cao, đau ốm dặt dẹo làm các gia đình phải vất vả thức canh con khỏi bị yêu quái hại. Tết ấy, tám vị tiên hóa thành tám đồng tiền nằm trong bao giấy đỏ để cạnh gối cậu bé con nhà nọ. Quái vật sợ ánh sáng lóe lên từ những đồng tiền nên bỏ chạy. Từ đó mỗi dịp Tết người ta đem tiền bỏ vào một phong bì đỏ tặng trẻ nhỏ làm khước bình an. Tục lì xì ra đời.

Một truyền thuyết khác kể rằng tục lì xì bắt đầu từ thời nhà Đường ở Trung Quốc. Vua Đường Huyền Tôn ban cho Dương Quý Phi một gói giấy đỏ chứa vàng bạc khi nàng sinh hạ hoàng tử. Nàng coi đó vừa là tiền mừng vừa là chiếc bùa vua ban để trừ tà ma, yêu quái cho mẹ con nàng. Dân gian học theo, tặng tiền mừng cho nhau và cũng coi như là món lộc trừ tai họa, mang lại may mắn cho trẻ nhỏ.

Lì xì được lý giải là cách đọc trại âm từ “lợi thị” trong tiếng Quảng Đông, Triều Châu. Theo nghĩa rộng, lì xì là tiền được cho, tặng trong các dịp khai trương, thành hôn và đặc biệt là Tết Nguyên Đán để bày tỏ thành ý chúc người nhận gặp may mắn, phát tài, phát lộc. Tục lì xì du nhập vào nước ta từ thời phong kiến, dần trở thành một nét đậm đà phong vị Tết Việt. Tên gọi "lì xì" trước đây chỉ phổ biến ở miền Nam Việt Nam xuất phát từ cộng đồng người Hoa, dần dần qua giao lưu văn hóa từ này được cả người Trung, người Bắc dùng theo. Tiền lì xì còn được gọi là tiền “mừng tuổi”.

Sáng mùng Một, con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ trước để bày tỏ lòng thơm thảo với đấng sinh thành. Cha mẹ, ông bà tặng lì xì cho con cháu để san lộc, cầu ước đồng tiền ấy sẽ đem lại khước để người trẻ học hành, làm ăn tấn tới, may mắn, là tiền vốn “giống” gieo mầm cây phước lộc. Bao lì xì của con cháu dâng bề trên xin được nhận làm tiền “mở hàng”, mong bề trên được quanh năm sức khỏe sung mãn, may mắn.

Bao lì xì dù có chút tiền nhưng không nặng giá trị vật chất mà chủ yếu mang ý nghĩa tinh thần. Để năm mới mọi sự may mắn sang trang mới trọn vẹn, người ta thường lựa tiền mới làm tiền mừng tuổi. Phong bao màu đỏ thể hiện sức sống, hơi ấm tình đời và cũng hàm chứa ý nghĩa vận đỏ đến với người nhận.

Ngày đầu năm và vài ngày “mùng” sau đó của Tết lũ trẻ ríu rít vui nhận tiền lì xì không chỉ của người trong nhà mà cả của khách khứa tới chơi và chủ nhà chúng theo chân người lớn tới chúc Tết. Với chúng, phong bao lì xì chứa đựng một phần huyền bí của không gian thiêng liêng mỗi năm mới đến. Nhiều nhỏ góp lại thành to, những đồng tiền be bé và tràn ngập hứa hẹn may mắn ấy sẽ nâng cánh giấc mơ của chúng tung bay suốt tháng ngày thơ học hành ngoan ngoãn, trí tuệ anh minh và lời gửi gắm bình an từ tâm những người tặng sẽ che chở chúng suốt năm. Niềm háo hức nhận lì xì làm khối nhóc tì thao thức khó ngủ suốt những ngày trước Tết.

Những đứa trẻ xúng xính quần áo mới, tay mải giữ mớ phong bao trong túi như giữ của nả thánh thần. Xưa kia những đồng chinh, đồng xu có lỗ được xâu vào đeo rổn rảng trên cổ. Ôi chao là hãnh diện ngây thơ. Những tờ bạc lẻ, những đồng xu và nay là những tờ tiền polimer chen nhau leng keng, xạc xào trong lòng con lợn tiết kiệm. Âm thanh xốn xang ấy hứa hẹn những thú vui thần tiên con trẻ dịp xuân mới. Cổ tích trần gian là đấy. Người lớn nhìn chúng xênh xang niềm vui phúc lộc đầu năm mà tủm tỉm cười âu yếm. Ấy chính là một góc trời Xuân ấm áp.

Tiền lì xì ấy sau Tết sẽ hóa thành món quà xinh xinh mua ở phố Xuân, cuốn truyện từ lâu mơ ước, hoặc nằm ém trong ống tiết kiệm để chờ vào năm học mới hóa thành sách giáo khoa, vở viết, bút mực. Con nhà nghèo thương mẹ thì có khi ngay sau Tết đã thảo thơm trao hết tiền ấy nhờ mẹ quản, mẹ làm vốn nhỏ tần tảo buôn bán nuôi con. Đồng lì xì được mẹ chắp cánh thành thiên thần hộ mệnh con thơ.

Mong sao là mong Tết với những hân hoan trao, nhận lì xì phúc lộc rộn rã trời đất vào Xuân. Gom góp, đổi tiền mới, sắm phong bao đỏ cỡ nhỏ tặng trẻ, cỡ lớn biếu già, bận rộn mà háo hức xiết bao.

Lì xì thời @ - hiện đại và biến tướng

Thời @ chuyện lì xì vừa cổ truyền vừa biến hóa hiện đại đầy sáng tạo, thậm chí biến tướng thành những ý nghĩa ngoài phong tục, thành hủ tục mới.

Sắp ruột bao cũng là chuyện vô vàn tế nhị vì thói thường trong một cuộc gặp Xuân, nhiều khi người ta ngại phong bao mình đưa ít tiền hơn phong bao được nhận. Thế nên có khi cùng một xếp phong bao đóng sẵn mà lại dăm ba loại vỏ để phân biệt giá trị nằm trong. Nỗi tế nhị này hóa ra làm hao khuyết giá trị hồn nhiên tình nghĩa cổ truyền của phong bao lì xì. Rốt cuộc lắm phen người ta rút thẳng tiền xòe mừng tuổi mà chả cần phong bao, cứ người đưa sau thì cao hơn người mừng trước. Tiện mà chả biết có lợi cho lưu giữ nét văn hóa chăng?

Lũ trẻ ham lì xì vì muôn đời chúng vẫn là như thế. Nhưng có lẽ vì không thấm hết ý nghĩa tinh thần của niềm vui lì xì cổ truyền mà khối phen chúng chỉ chăm chăm tính đếm cái ruột phong bao làm cả cha mẹ lẫn khách khó xử ngắc ngứ. Đứa thì mở toạc phong bao ngay trước mặt khách rồi hớn hở so sánh hơn kém với khách nào trước đó. Đứa lại lập tức rút bút ghi sổ thống kê tiền mừng tuổi nhận được. Rồi có đứa nhất quyết không về quê theo bố mẹ vì “ở quê mừng tuổi ít lắm”. Trẻ con rồi sẽ lớn, sẽ nối tiếp giữ hồn Tết dân tộc. Chúng không có lỗi khi người lớn chưa chuyển giao đầy đủ cho chúng giá trị nhân văn. Chỉ phiền cho khách đến nhà đâm ngại ngần, ức chế vì phải thực hiện tục lì xì như một việc bắt buộc hơn là hành vi văn hóa đẹp. Với đồng lương công chức thời bão giá, khoản lì xì là khoản đau đầu chứ chả đùa. Khéo mà cái khó bó cái vui.

Nỗi lo đổi tiền mới mừng tuổi cũng rõ là gian nan. Có phải ai cũng quen biết để đổi được tiền mới ở ngân hàng đâu. Người ta xoay ra đi mua tiền mới. Dùng tiền Việt mua tiền Việt. Cứ mỗi triệu tiền mới thì người mua bù thêm 20% đến 35% tiền cũ tùy mệnh giá tiền mua càng lẻ càng đắt. Ai quan hệ rộng, đi mừng tuổi nhiều thì rõ là lao đao với cái sự mới cũ này.

Ruột bao lì xì không chỉ là những đồng tiền lẻ mà lắm khi là những tờ bạc mệnh giá lớn, thậm chí là ngoại tệ, cả xấp ngoại tệ. Phong bao khủng ấy nặng giá trị vật chất hơn là tinh thần vì người tặng muốn nhân dịp mừng tuổi mà đút lót khéo cửa cậy nhờ, ơn nghĩa. Những đứa trẻ nhận lì xì chưa ấm tay đã rơi ngay về túi cha mẹ - đối tượng đích thực được phong bao hướng tới. Đứa nào được cha mẹ cho tùy nghi xài phong bao thì tự nhiên cũng thành tầng lớp “cô cậu đại gia” @, tiêu pha vung vít, chả biết có thấm được hồn văn hóa lì xì truyền thống hay chỉ càng mau thành lớp người không biết quý giá trị đồng tiền mồ hôi nước mắt nhân gian. Nghe bảo cái vía của màu đỏ lắm khi được mượn để khoác lên những đồ “lì xì” không bỏ lọt phong bao: xe máy đỏ, ô tô đỏ và thậm chí là… sổ đỏ.

Không hiếm gặp trong thời nay tâm lý “hưởng lộc từ cấp dưới” mỗi độ năm mới. Người ta lấy cả tiền công đi “lì xì” như hối lộ công khai bất chấp quy định của Chính phủ chống tham nhũng. Tình trạng này, tâm lý này còn ở cấp trên thì cấp dưới còn có cửa luồn len, phá hơn là giữ nét văn hóa cổ truyền.

 

Bên cạnh những người quan tâm quá nhiều đến giá trị vật chất của tiền mừng tuổi thì cũng xuất hiện rất nhiều sáng kiến làm cho món quà lì xì trở nên độc đáo mà vẫn giữ được hồn văn hóa truyền thống.

Quà lì xì có thể là cuốn sách hay chứa đựng những giá trị nhân văn người tặng muốn gửi tới người nhận. Năm mới tới cơ quan, sếp lì xì cho nhân viên phong bao đựng một niềm hy vọng lớn – tấm vé xổ số. Cũng chọn cách lì xì vé số, một ông bố tâm sự nhờ thế nên thành cho khoản lì xì Tết tới con cháu, bè bạn đỡ hẳn, phù hợp với thời tiền bạc hẻo hút này mà vẫn cứ ý nghĩa tràn trề. Mấy cô cậu tuổi teen tự tay vẽ phong bao và… vẽ tờ tiền giá trị cực cao, tận cả tỷ VND tặng bạn lấy hên năm mới hoặc đúng giao thừa leo lên internet gửi lì xì cho bạn hình tờ tiền “chế” giá trị cao cũng chóng mặt luôn. Ông đồ @ mừng tuổi cho lũ trẻ chíp, trẻ choai hàng xóm những bức thư pháp chữ chúc chúng học hành sáng láng, thi cử đỗ đạt, tâm tính hiền ngoan. Người ở xa đúng giao thừa lì xì bằng cách chuyển cho điện thoại của bạn quý một tài khoản trả trước. Thôi thì muôn hình vạn trạng lì xì vui Xuân từ trái tim gửi tới trái tim con người.

Trong bao lì xì vẫn là tiền nhưng là đồng tiền độc đáo vô giá mà người tặng kỳ công chuẩn bị. Có cậu sinh viên săn hàng cả năm để tìm những đồng tiền xu Việt cổ, tiền Đông Dương đã thôi lưu thông từ lâu. Lì xì tiền đó người nhận sẽ không tiêu đi được mà giữ trong ví làm tiền lộc may mắn thật lâu, nhớ mãi tấm lòng người tặng. Giá tiền mặt chi đi để có được đồng tiền lì xì ấy lắm khi lại đắt gấp nhiều lần giá trị vật chất phong bao thông thường. Quý là quý cái công cầu kỳ trân trọng nét văn hóa Tết hướng đến nhau, nói lên vị trí quan trọng của người nhận trong lòng người tặng. Một số tờ tiền in hình vua (Quang Trung) hoặc linh vật như phượng, rồng, rùa, hổ càng nhấn mạnh ý nghĩa tâm linh phước lộc dồi dào của phong bao lì xì. Những tờ tiền độc đáo của các nước khác trên thế giới hoặc tờ 2 đô la Mỹ cũng đắt hàng mua để lì xì.

Lì xì - lưu mãi một nét xuân cổ truyền

Với lì xì, sự dùng dằng giữ - bỏ tục lệ đã được cộng đồng đặt ra và chưa bao giờ bỏ mất.

Đành rằng đây đó nó bị lợi dụng biến tướng thành cơ hội tham nhũng, mua quan, bán tước, chạy chọt “đầu cơ tài lộc” nhưng không núp bóng tục lì xì thì những kẻ ấy lại vẫn bằng mọi cách thực hiện mưu mô. Thế thì bỏ tục lì xì không phải là phương thuốc hay chữa tệ nạn này mà chỉ là tức chuột đập vỡ mâm bát quý. Không thể vì một bộ phận người xấu ấy mà bỏ đi nét văn hóa cổ truyền giàu tính nhân văn. Việc truyền thông giáo dục thực thao tục lì xì đúng nghĩa đem lại cơ hội cho con người trong xã hội nhiều biến động này mang đến điều tốt lành cho nhau, gắn kết cộng đồng.

Lì xì là vấn đề riêng tư của mỗi người, không nên giáo dục áp đặt khiên cưỡng về số tiền nào đó cho là phù hợp. Cốt yếu là mỗi người ý thức được đúng nghĩa tinh thần của món lì xì. Sao cho cả người trao lẫn người nhận đều thấy nhẹ nhàng và ấm áp khi trao, nhận. Người lớn cũng có thể qua việc bày vẽ cho con trẻ cách nhận lì xì, dùng tiền, quà lì xì hợp lý để truyền cho chúng nét đẹp văn hóa dân tộc, giáo dục kỹ năng quản lý tiền bạc và nếp trân trọng giá trị tinh thần, giá trị vật chất nhận được. Không nên tịch thu toàn bộ số tiền lì xì của trẻ mà tốt nhất là hướng chúng sử dụng vào những mục đích tốt đẹp của cá nhân chúng cũng như cùng gia đình, cùng cộng đồng. Cũng không nên lì xì cho trẻ tiền mệnh giá cao quá để giữ được đúng nghĩa tinh thần của tục lệ.

Với người trẻ, bậc con cháu đã có thu nhập thì việc biếu tiền lì xì mở hàng cho bố mẹ, ông bà là cách rất có thể. Trẻ nhỏ chưa làm ra tiền thì có thể phát huy khả năng cá nhân tạo nên món quà lì xì dâng tặng người thân đầy ý nghĩa. Một bức tranh, một đoạn văn, tấm thiệp xinh, đóa hoa tự cắt dán vẫn có thể tải đầy tình yêu thương, tấm lòng trân trọng người trên của trẻ. Món lì xì trong sáng ấy đem lại hơi ấm cho người nhận và chính đứa trẻ, là sự tiếp nối tuyệt vời hồn thiêng dân tộc mỗi mùa Xuân mới, năm mới. Trong tâm khảm người Việt dù trẻ, dù già, thời nào chăng nữa thì lì xì vẫn cứ là giấc mơ linh diệu tình người mang đến cho nhau khát vọng tốt lành, phát tài phát lộc.